OSNOVNI
CILJEVI I OPREDELJENJA SPS-a
Razvijena
svest o neophodnosti slobode i pravde za sve ljude - osnov je
demokratske socijalističke ideje.
Želimo da
ostvarimo moderno demokratsko društvo:
- u kome će svi
problemi biti rešavani mirnim i demokratskim
putem;
- u kome će
biti garantovana sva ljudska prava (i politička i
socijalno-ekonomska);
- u kome će se
privredni procesi regulisati slobodnim takmičenjem u
određenim zakonskim okvirima, i u kome će svi oblici svojine biti
ravnopravni;
- koje će
obezbediti zaštitu prirodne sredine i zdrav život
generacijama koje dolaze;
- u kome će
postojati neophodan nivo socijalne sigurnosti;
- u koje će
težiti ne samo materijalnom bogastvu već i svestranom
kulturnom razvoju i visokom kvalitetu života svakog pojedinca.
1.1.
Osnovne vrednosti
Osnovne
vrednosti demokratskog socijalizma su: sloboda, socijalna
pravda, stvaralaštvo, solidarnost i mir.
Sloboda je moć
svakog pojedinca da prema sopstvenim potrebama i
merilima bira među različitim mogućnostima svog života, rada, duhovnog
i materijalnog razvoja.
Pojedinac mora
biti, pre svega, slobodan od svake spoljašnje
prinude koja sputava ostvarivanje životnih ciljeva. U tom smislu
sloboda pretpostavlja ukidanje svake tiranije, despotije i političke
diktature. Više od toga, sloboda u pozitivnom smislu znači
da pojedinac - na osnovu poznavanja sopstvenog bića - može nesputano
razvijati sve svoje stvaralačke sposobnosti. To pretpostavlja ukidanje
materijalne bede i iskorišćavanja ljudi. Jedina granica
slobode je sloboda drugih ličnosti, utoliko je drugo lice slobode
odgovornost za druge ljude i za sva ona društvena zbivanja
na koja pojedinac svojom delatnošću može uticati i dati im
drugačiji tok. Socijalna pravda je, pre svega, postojanje istih sloboda
i prava za sve građane, bez obzira na njihovu nacionalnu, rasnu,
socijalnu, versku ili političku pripadnost. Ovde nije reč o
uniformisanosti, istovetnosti materijalnih prihoda i načina života.
Pojedinci se međusobno razlikuju fizički i psihički, imaju različite
sposobnosti i talente, različite potrebe i aspiracije, različite
doprinose društvu. Svi oni treba da budu jednaki pred
zakonom. Međutim, socijalna pravda podrazumeva takve zakone koji svima
podjednako obezbeđuju jednake osnovne uslove i mogućnosti za
individualni razvoj. To znači, s jedne strane, angažovanje protiv
neopravdanih privilegija, nekih građana i društvenih
slojeva, a s druge strane, podršku onima koji su već od
rođenja izloženi lišavanjima i oskudici. Socijalna pravda se
naročito ispoljava u tome da u raspodeli društvenog
proizvoda građani učestvuju prema sopstvenom doprinosu, ali da svima
mora biti obezbeđen minimum neophodan za zadovoljavanje osnovnih
potreba. Mir je za socijaliste bitni preduslov srećnog života i
razvoja. Svi društveni sukobi morali bi se
rešavati prvenstveno mirnim putem, dijalogom i pregovorima,
oslanjajući se na ljudsku racionalnost, na pravo i moral, i dobijajući
podršku za svoje stanovište valjanim argumentima.
Ipak, socijalisti se od pacifista razlikuju po tome što mir
nije bezuslovna, apsolutna vrednost za koju su u stanju da žrtvuju
slobodu, pravdu i sve druge vrednosti. Socijalisti su spremni da se
odlučno suprotstave agresiji, tlačenju, porobljavanju i
iskorišćavanju ljudi, prihvatajući borbu samo onda kada im
je nametnuta. Stvaralaštvu, kao ljudskoj sposobnosti da se
dela umno i maštovito, da se proizvode novi predmeti, da se
otkrivaju novi oblici igre, zabave, umetničke delatnosti, zajedničkog
života, društvenog organizovanja - socijalisti posvećuju
izuzetnu pažnju. Zato se oni zalažu da se svakom ljudskom biću obezbede
društveni uslovi da upozna sopstvene stvaralačke potencijale
i da ih ostvari u praksi. Samoostvarenje u tom smislu je najbitniji
uslov smisaonog, srećnog i bogatog ljudskog života. Da bi moglo da
omogući samoostvarenje što većem broju pojedinaca,
društvo mora dostići zadovoljavajući nivo materijalnog
razvoja. Potreban je veliki rad, dobra organizacija,
preduzetništvo, disciplina, ulaganje u razvoj.
Zato
socijalisti podržavaju zalaganje za materijalni i privredni
napredak, a pre svega za naučni i tehnički razvoj koji tome
najviše doprinose. Potrebno je, međutim, naći pravu
ravnotežu između privrednog i kulturnog napretka, između materijalnog
bogatstva i ostvarenja osnovnih duhovnih vrednosti. Sa
stanovišta socijalista materijalno blagostanje je sredstvo,
a krajnji cilj je bogastvo života u svim njegovim raznovrsnim
stvaralačkim ispoljavanjima. Zamena cilja sredstvom, ima za posledicu
različite oblike dehumanizacije i otuđenosti. Solidarnost je spremnost
na podršku i saradnju sa svima onima koji se zalažu za
opšte dobro. To je izraz pojačane odgovornosti za sve one
koji u tom zajedničkom zalaganju pate i stradaju. U širem,
međunarodnom smislu, solidarnost je spremnost za pomoć slabima,
nejakima, stari i bolesnima, koji nemaju sredstva ni snage da
reše svoje probleme ili nisu u stanju da se odbrane od
nasilja.
1.2.
Istorijski koreni demokratskog socijalizma u Srbiji
Socijalistička
partija Srbije čuva i nastavlja socijalističke ideje, a
posebno ideju narodne samouprave i zadrugarstva, koju je u drugoj
polovini devetnaestog veka zastupao Svetozar Marković. Socijalističke
ideje Markovića, Mite Cenića, Vase Pelagića i Srpske socijaldemokratske
partije pod rukovodstvom Dimitrija Tucovića bile su prožete duhom
demokratizma i slobodarstva. U ime tog duha borili su se srpski
komunisti početkom dvadesetih godina protiv staljinizacije, a većina
među njima su tridesetih godina pali kao žrtve staljinističkog terora
(braća Vujović, Filip Filipović, Sima Marković).
Socijalistička
partija Srbije u svoju baštinu uključuje i
onaj umni i praktični doprinos idejama demokratije i socijalne pravde
koji su dali napredni mislioci i društveni poslenici Srbije
između dva svetska rata. Ona se oslanja i na antifašističke
i slobodarske vrednosti Narodnooslobodilačke borbe koja nastavlja borbu
naroda za slobodu i nezavisnost, ali isto tako i
dugogodišnju borbu radničkog pokreta za pravedniji
društveni poredak. Učesnici NOB-a bili su, po pravilu, ljudi
čiste motivacije i visokih moralnih načela, spremni da žrtvuju i život
za svoje ideale.
Socijalistička
partija Srbije uvažava krupne rezultate u posleratnom
društvenom razvoju Jugoslavije. Ostvarena je ubrzana
industrijalizacija i urbanizacija zemlje, višestruko povećan
društveni proizvod i životni standard
stanovništva. Privreda je modernizovana: obrazovni, kulturni
i uopšte civilizacijski nivo građana je bitno povećan.
Utemeljena su socijalno-ekonomska prava, socijalna sigurnost,
zdravstvena i socijalna zaštita stanovništva.
Posle uspešnog otpora staljinizmu 1948. godine (koji je imao
svoju mračnu, nehumanu stranu, koja je najviše
došla do izražaja u sprovođenju politike otkupa
poljoprivrednih proizvoda i u načinu obračuna s protivnicima na Golom
otoku), liberalizovan je kulturni život, povećano je učešće
građana u odlučivanju u svim segmentima društvene
organizacije.
Ta dostignuća
bi bila mnoga veća da od samog početka 1945. godine ideja
socijalizma nije ostvarivana na prevashodno autoritaran a ne na
demokratski način. Uspostavljen je potpuni monopol moći Komunističke
partije nad celokupnim društvenim životom. Politička
samovolja rukovodilaca proizvela je mnoga pogrešna sistemska
rešenja, kao što su: administrativno dirigovanje
privredom, blokiranje poslovnih inicijativa, uspostavljanje "dogovorene
ekonomije ", konstituisanje društvene svojine bez određenog
subjekta vlasničkih prava, dezintegrisanje velikih privrednih sistema
na organizacije "udruženog rada", konfederalizacija države i formiranje
nezavisnih i nacionalnih ekonomija. Ustav od 1974. godine definitivno
je razorio Jugoslaviju proglašenjem republika za suverene
države, uvođenjem opšte saglasnosti za sve odluke na
saveznom nivou i dozvoljavanjem da zakonski propisi republika imaju
prioritet nad saveznim propisima. Taj sistem je najviše
naškodio samoj levici i nedemokratičnošću,
autoritarnošću, lošom kadrovskom politikom,
kompromitovanjem njenih velikih oslobodilačkih ideja (na primer, ideja
samoupravljanja) licemerjem i velikim raskorakom između proklamovanih
ideja i prakse.
Međutim, i
sistem i politika koja je sva vreme vođena, posebno su
oštetili Srbiju i srpski narod. Srpski narod razdeljen na
pet republika, a sama Republika Srbija podeljena na tri odvojena dela
od kojih je najmanja prava imala "uža" Srbija. Delovi srpskog naroda u
drugim republikama, pa čak i pokrajinama sopstvene Republike, bili su
obespravljeni i nezaštićeni. Određenim merama privredne
politike (kao što su premeštanje preduzeća u
druge republike, politikom cena, svaljivanjem nesrazmerno velikog
tereta pomoći nerazvijenim područjima) Srbija je dovedena u podređen
položaj, a njen razvoj je usporen u odnosu na razvijene republike,
posebno Sloveniju.
Socijalistička
partija Srbije nastoji da objektivno, diferencirano,
kritički pristupa istraživanju i oceni celog posleratnog razdoblja.
Istoriska nauka će dati definitivnu analizu i ocenu tog perioda i
njegovih vodećih ličnosti. Međutim, već na osnovu onog što
je do sada utvrdila nauka, kao i na osnovu društvene prakse,
Socijalistička partija Srbije ima određeno stanovište o ovom
razdoblju naše nedavne istorije. Ona prihvata pozitivne
tekovine tog vremena, naročito u oblasti privrede, obrazovanje,
kulture, zdravstva i socijalne sigurnosti. Ona se, međutim, odlučno
distancira od dogmatske ideologije, autoritarnog sistema, kao i
birokratskog stila upravljanja i vođenja kadrovske politike, i
korumpiranog, hedonističkog stila života upravljačkih slojeva
društva.
1.3.
Socijalistička ideja i praksa u svetu
Socijalistička
ideja je potekla na Zapadu, već za vreme Francuske
revolucije, u kojoj je siromašni narod svoje aspiracije
izrazio dodajući principu slobode načela jednakosti i bratstva.
Treći stalež
koji je rušio feudalnu civilizaciju,
polarizovao se. Imućniji, preduzetniji deo, gradio je kapitalizam i
ustanove građanskog društva. Siromašniji, radni
deo, borio se protiv nepravdi tog društva i stvarao viziju
budućeg slobodnog i bogatog, besklasnog društva. Već pre
Marksa i Engelsa postojao je socijalistički pokret, naročito u
Engleskoj i Francuskoj, i on je od početka imao demokratski karakter.
Marks je dao humanističko i naučno utemeljenje ideji socijalizma i
opšte ljudske emancipacije u kojoj posebno mesto dobija
problem oslobođenja radnika.
U toku celog
devetnaestog veka u zapadnoj Evropi su rasle i razvijale
se partije radničke klase koje su se zvale "socijaldemokratske", i koje
su put za promenu društva videle, pre svega, u
parlamentalnoj borbi i pridobijanju podrške većine
stanovništva na demokratskim izborima.
Do polarizacije
u socijaldemokratiji dolazi onda kad se deo
proleterijata, zahvaljujući opštem materijalnom progresu,
socijalno uzdiže na nivo sitnosopstveničke srednje klase, dok drugi deo
tone u nepodnošljivu materijalnu bedu. U prvoj polovini
dvadesetog veka socijaldemokratske partije su partije radikalnijeg dela
srednje klase, koja prihvata privatnu svojinu i političke institucije
građanskog društva, ali se bori protiv monopolskog
kapitalizma i totalitarizma, za ograničenu regulaciju
tržišne privrede i za "državu blagostanja". Revolucionarniji
deo proleterijata okuplja se oko komunista, koji stvaraju monolitne
ilegalne partije jakobinskog tipa, zalažući se za nasilnu revoluciju,
jednopartiski sistem, državnu svojinu i plansku privredu.
Komunističke
partije su došle na vlast u Rusiji i Istočnoj
Evropi u nerazvijenim društvima, bez gotovo ikakve
demokratske tradicije (s izuzetkom Čehoslovačke 1918-1939. god.) i
Srbije (1903-1921 godine) u istoriskim okolnostima nezrelim za
socijalistički preobražaj. Demokratska ideja "sovjeta" odnosno
samouprave, bila je proklamovana ali nije nikada oživotvorena.
Komunisti su sproveli ubrzanu industrijalizaciju i urbanizaciju i
znatno podigli životni standard stanovništva. Međutim, oni
su i negirali elementarne demokratske forme, vladali su na vrlo
autoritaran način, gušili su silom svaki otpor, služili se i
"gulagom " kao sredstvom borbe protiv neprijatelja, ali i kao izvorom
prinudne radne snage. Međutim, kad je privredni razvoj dostigao
viši stepen složenosti, preterano centralizovani i
birokratski sistem nije više mogao uspešno
funkcionisati niti je više mogao represivnim merama
kontrolisati ukupni politički život zemlje. Stoga je sistem, koji su
njegovi čelnici nazvali "realno-postojeći socijalizam" doživeo potpuni
slom.
Međutim, samim
tim nije propala ideja socijalizma. Ona se razvijala i u
praksi, na evolutivni način, primenjivana je tamo gde je i potekla - u
Zapadnoj Evropi. Razvijena društva su, posle serije
ekonomskih kriza u devetnaestom veku, a naročito posle katastofalne
krize tridesetih godina dvadesetog veka, morala odustati od prvobitnih
primitivnih oblika liberalnog kapitalizma i izgraditi raznovrsne
mešovite sisteme. Oni su uspešno funkcionisali
zahvaljući u velikoj meri socijalističkim elementima koji su u njih
ugrađeni u periodu 1930 -1970. godina (javni sektor privrede zasnovan
na državnoj svojini, zadrugarstvo, regulacija tržišne
privrede, lokalna samouprava, samodlučivanje u preduzećima predstavnika
zaposlenih i predstavnika vlasnika, javne ustanove u obrazovanju,
kulturi i zdravstvu, "država blagostanja").
Prema tome,
demokratski socijalizam nije samo idealni projekt budućeg
humanog društva, već su mnogi njegovi elementi sada
stvarnost najrazvijenijih savremenih mešovitih
društava. Vladajuću ili vrlo uticajanu ulogu u ovim
društvima imaju socijalističke i socijaldemokratske partije.
Među njima danas nema bitnih programskih razlika. Za razliku od
socijaldemokratije prve polovine ovog veka, one se jasno distanciraju
od liberalnog kapitalizma, insistirajući na stvaranju novog tipa
društva, na jakom javnom sektoru, državnoj regulaciji
privrede, oblicima neposredne demokratije, socijalnoj sigurnosti.
Socijalistička
partija Srbije svoj nastanak i osnovna programska
opredeljenja vezuje za dosadašnji razvoj socijalističkih
ideja u svetu i kod nas, kao i za opšteprihvaćene pozitivne
rezultate demokratske političke prakse socijalističkih snaga, naročito
u Zapadnoj Evropi i u našem posleratnom razvoju. Ona deo
svoje političke i moralne snage crpi i iz rezultata
opštenarodnog demokratskog i patriotskog pokreta u Srbiji
krajem osamdesetih godina, koji je pre promena u Istočnoj Evropi pružio
podršku politici demokratizacije, nacionalne emancipacije i
socijalističkih reformi. Upravo ta politika je označila potrebu za
osnivanjem Socijalističke partije Srbije.
©
SPS
